nghiên cứu - TRAO ĐỔI
nghiên cứu - TRAO ĐỔI

HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA NÂNG CAO CHUYÊN MÔN CHO SINH VIÊN NGÀNH SƯ PHẠM ÂM NHẠC

Hoạt động ngoại khóa trong đào tạo cử nhân ngành Sư phạm Âm nhạc có một vị trí quan trọng trong việc nâng cao, mở rộng kiến thức chuyên ngành, phát triển kĩ năng, nghiệp vụ thông qua trải nghiệm thực tế. Bài viết đề xuất một số giải pháp hoạt động ngoại khóa nhằm góp phần nâng cao chuyên môn cho sinh viên ngành Sư phạm Âm nhạc, chủ yếu trên ba khía cạnh: kỹ năng biểu diễn, kiến thức âm nhạc học và nghiệp vụ sư phạm. Những giải pháp này dựa trên cơ sở nhu cầu thực tế của sinh viên trong học tập nhằm đáp ứng điều kiện của công việc trong xã hội hiện đại.

ThS. Tạ Hoàng Mai Anh

Khoa Nghệ thuật, Trường ĐHSP Hà Nội

Email: tahoangmaianh@gmail. com

Đặt vấn đề

Hoạt động thực tế ngoại khóa có một vai trò quan trọng trong việc minh họa, mở rộng những tri thức và kĩ năng cần thiết cho người học bằng những trải nghiệm trực tiếp. Với những ngành học liên quan đến các lĩnh vực nghệ thuật, hoạt động ngoại khóa lại càng cần thiết, bởi nó sẽ giúp người học có những cảm nhận, hình dung một cách cụ thể và sinh động mà đôi khi sự truyền đạt trong khuôn khổ lớp học hay qua sách và giáo trình không thể khắc họa hết được. Sinh viên ngành Sư phạm Âm nhạc (SPAN) đang đứng trước một thực trạng là có một số lượng không nhỏ các em khi ra trường không đáp ứng được những kỹ năng biểu diễn cơ bản, kiến thức âm nhạc cổ điển còn thiếu hụt trong khi kiến thức về âm nhạc dân tộc lại sơ sài, bên cạnh đó, những kĩ năng thuộc về nghiệp vụ sư phạm lại có phần non nớt do ít được va chạm. Để góp phần cải thiện vấn đề này, bài viết đề xuất một số giải pháp nâng cao chuyên môn cho sinh viên ngành SPAN bằng các hoạt động ngoại khóa.

Nội dung nghiên cứu

Theo tiêu chuẩn đầu ra của sinh viên ngành SPAN, ta có thể phân chia thành ba thành tố chính, đó là kĩ năng biểu diễn, kiến thức âm nhạc và nghiệp vụ sư phạm. Mỗi cá nhân có thể nổi trội ở mặt này và không chuyên sâu ở mặt kia, một chương trình học linh hoạt và khoa học sẽ giúp các em có cơ hội phát triển khả năng, thế mạnh của mình. Tuy nhiên, là một người giáo viên tương lai, các em bắt buộc phải đáp ứng được yêu cầu về cả ba khía cạnh trên ở mức độ cơ bản. Những hoạt động ngoại khóa để phát huy tối đa hiệu quả của mình thì luôn phải bám sát và hỗ trợ cho chương trình chính khóa, bên cạnh đó, chú trọng vào những hoạt động mang tính thực tiễn, hấp dẫn để tạo cho sinh viên tinh thần hứng thú trong học tập và nghiên cứu.

Kỹ năng biểu diễn

Kỹ năng biểu diễn là một công cụ hỗ trợ đắc lực cho các sinh viên ngành SPAN khi ra trường làm việc. Dù ở bất cứ vị trí nào, với tính chất công việc nào, thì trong lĩnh vực âm nhạc, nếu có được kỹ năng biểu diễn tốt, các em sẽ có điều kiện thuận lợi trong việc phát triển chuyên môn của mình. Trong các cơ sở đào tạo ngành SPAN, hiện nay vẫn áp dụng rộng rãi chương trình học về kĩ năng biểu diễn với ba bộ môn là Thanh nhạc, Nhạc cụ (đàn phím điện tử) và Múa chất liệu. Kĩ năng của những bộ môn này còn được thực hành trong các bộ môn học kế tiếp như: hát đồng ca hợp xướng, phương pháp dàn dựng chương trình tổng hợp… và bên cạnh đó không thể không kể đến các hoạt động ngoại khóa như tham gia các chương trình biểu diễn nghệ thuật của Nhà trường, các cuộc thi văn hóa nghệ thuật, các chương trình giao lưu giữa các đơn vị… Tuy nhiên, để những hoạt động ngoại khóa này thực sự hiệu quả với số đông người học, chúng ta cần có những biện pháp tích cực và đồng bộ hơn nữa.

Dễ dàng nhận thấy hiện tại, các chương trình nghệ thuật, văn nghệ nằm trong hoạt động ngoại khóa của sinh viên ngành SPAN chủ yếu nhằm mục địch phục vụ cho các ngày Lễ, Hội, các sự kiện quan trọng của Nhà trường và Đoàn thể các cấp. Đây phần lớn là những chương trình đã được cụ thể hóa về mặt tư tưởng, nội dung cũng như tính chất âm nhạc. Đó là một sự định hướng cần thiết cho những chương trình mang tính chất trang trọng, truyền thống, tuy nhiên, ở đó sẽ khó có thể xuất hiện những ý tưởng mang tính đột phá về tư duy và ngôn ngữ âm nhạc. Các em sinh viên dù được trải nghiệm qua nhiều chương trình nghệ thuật nhưng nếu chỉ trong phạm vi “một màu” của âm nhạc, thì các em cũng sẽ bị hạn chế trước yêu cầu của những chương trình đòi hỏi sự linh hoạt và đa dạng về cấu trúc, nội dung cũng như tư tưởng của âm nhạc.

Những chương trình nghệ thuật nằm trong hoạt động ngoại khóa cho sinh viên ngành SPAN, thực tế mới chỉ dành cho một số ít những em có khả năng vượt trội trong kĩ năng biểu diễn. Những chương trình lớn, quy mô không dành cơ hội cho số đông. Tuy nhiên sau khi ra trường và làm việc, thì hầu hết các em đều phải tham gia các hoạt động đòi hỏi kĩ năng này. Vậy câu hỏi đặt ra là chúng ta cần làm gì để đem cơ hội đến với số đông các sinh viên, để các em đều được trải nghiệm và phát triển kĩ năng thực hành biểu diễn? Trong các môi trường giáo dục tiên tiến, thậm chí ngay ở trong một số hệ thống giáo dục tại Việt Nam đã hình thành những câu lạc bộ về ca hát, biểu diễn nhạc cụ, nghệ thuật tổng hợp, để tạo nên một sân chơi bình đẳng cho tất cả các đối tượng yêu nghệ thuật. Đây chính là nơi các bạn sinh viên có thể phát triển khả năng âm nhạc của mình một cách tự nguyện và có cơ hội giao lưu, trao đổi kinh nghiệm với nhau. Với khoa Nghệ thuật, Đại học Sư phạm Hà Nội, hiện tại chúng ta còn thiếu những sân chơi như vậy, những câu lạc bộ về nhạc cụ, câu lạc bộ của các nhóm nhạc, câu lạc bộ về tìm hiểu nghệ thuật, câu lạc bộ nhạc cổ điển, câu lạc bộ âm nhạc truyền thống… hoạt động định kỳ, có sự quản lý và kiểm soát về chuyên môn của những đơn vị đủ uy tín và thẩm quyền. Nếu được tham gia trong những câu lạc bộ, sân chơi văn hóa văn nghệ ấy…các sinh viên khi ra trường sẽ được tích lũy những trải nghiệm, những kinh nghiệm về kĩ năng biểu diễn, đó là một yếu tố vô cùng thuận lợi, giúp ích cho công việc của các em sau này.

Bên cạnh đó, một khía cạnh nữa cần được quan tâm trong việc phát triển kĩ năng biểu diễn cho sinh viên ngành SPAN, đó là việc cần cho các em làm quen với việc biểu diễn ở nhiều thể loại âm nhạc khác nhau với sự thay đổi liên tục về chủ đề, nội dung, thậm chí là cả phong cách âm nhạc. Nhớ lại cách đây 10-20 năm, phong trào văn hóa nghệ thuật trong các tổ chức sinh viên phát triển khá mạnh. Chúng ta liên tục có các cuộc thi, liên hoan các ban nhạc, nhóm nhạc sinh viên, đại nhạc hội Pop-Rock toàn quốc, những câu lạc bộ âm nhạc ở các trường đại học hoạt động định kỳ, có sức ảnh hưởng lớn tới phong trào của nhà trường, thường xuyên có sự giao lưu về văn hóa văn nghệ giữa các đơn vị kết nghĩa, liên kết. Những chương trình biểu diễn nghệ thuật định hình rất rõ phong cách âm nhạc như: Pop, Rock, acoustic… với các chủ đề riêng biệt về các ban nhạc, nhóm nhạc, nhạc sỹ, ca sỹ cụ thể. Những chương trình như thế tạo nên dấu ấn rất rõ nét về ngôn ngữ, phong cách âm nhạc, giúp những người tham gia có được những cảm nhận rõ ràng, những cách xử lí âm nhạc phù hợp với từng trường hợp cụ thể, tăng cường trải nghiệm và kinh nghiệm, điều đó thực sự hiệu quả trong việc phát triển kĩ năng biểu diễn cho các em sinh viên. Đặc biệt với sinh viên ngành SPAN, những hoạt động đó càng cần thiết hơn cho việc phát triển kĩ năng chuyên môn của mình.

Kiến thức âm nhạc

Một yêu cầu bắt buộc đối với sinh viên SPAN bên cạnh kĩ năng biểu diễn, đó là các em cần được trang bị một lượng kiến thức âm nhạc khá rộng, trên nhiều khía cạnh như: lý thuyết, lịch sử, hình thức thể loại, hòa âm, phức điệu, sáng tác… và trong bài viết này, trên một cách nhìn tổng thể, tôi chia ra thành hai mảng chính, đó là kiến thức về âm nhạc cổ điển và kiến thức về âm nhạc truyền thống dân tộc.

Kiến thức âm nhạc cổ điển đóng vai trò nền tảng quan trọng đối với những người học âm nhạc nói chung và sinh viên hệ SPAN nói riêng. Tuy nhiên những kiến thức hàn lâm đôi khi còn khá xa lạ với các sinh viên ngành SPAN do các em chưa được tiếp xúc từ những cấp học trước đó. Có rất nhiều tri thức các em cần làm quen và lĩnh hội ở nhiều khía cạnh khác nhau của âm nhạc. Một vấn đề quan trọng đó là, nhiều môn học vẫn chưa thực sự hấp dẫn do quá nhiều lý thuyết khô khan trong khi lại thiếu những trải nghiệm, cảm nhận, thực hành trực tiếp với âm thanh. Thực tế, rất nhiều sinh viên cho đến ngày tốt nghiệp vẫn chưa hình thành cho mình một tình yêu với âm nhạc cổ điển theo cách có định hướng và tiến bộ so với mặt bằng chung của cộng đồng, trong khi đó có thể coi là nền tảng cơ bản để phát triển chuyên môn. Thật khó để trở thành một người giáo viên hay người hoạt động nghệ thuật tốt khi bản thân không tạo dựng được cho mình thẩm mỹ nghệ thuật đúng đắn và một năng lực nghệ thuật nổi trội. Để tăng cường cơ hội trải nghiệm với âm nhạc, phát triển tình yêu âm nhạc, biến âm nhạc trở thành một môn nghệ thuật gần gũi nhưng cũng chứa đựng nhiều giá trị chờ đợi khám phá… là một việc rất cần đến sự hỗ trợ từ những hoạt động ngoại khóa.

Học âm nhạc không bao giờ tách rời khỏi việc trải nghiệm trực tiếp với âm thanh. Đặc biệt với âm nhạc cổ điển, những chương trình biểu diễn, hòa nhạc là những cơ hội rất tốt để cảm nhận tác phẩm, ngôn ngữ âm nhạc một cách trực tiếp, cụ thể và sống động. Thực tế, cơ hội để có được những trải nghiệm này là không hề khó, rất nhiều chương trình ở quy mô vừa và nhỏ, không quá khó để được tham dự. Đó là các chương trình biểu diễn, giao lưu, báo cáo tại các trường nghệ thuật chuyên nghiệp, những chương trình được tổ chức tại các trung tâm văn hoa quốc tế như trung tâm Văn hóa Pháp L’Espace, viện Goethe,… đây là những cơ hội hoàn toàn khả thi giúp để các sinh viên SPAN có thể tham dự, đó sẽ là những trải nghiệm giá trị để nâng cao chuyên môn, giúp các em hứng thú hơn trong học tập.

Bên cạnh đó, để nhấn mạnh hoặc bổ sung kiến thức cho chương trình chính khóa, chúng ta rất cần những buổi sinh hoạt chuyên môn như các buổi nói chuyện chuyên đề, seminar, thảo luận,… Những chương trình này có thể được thực hiện với các chuyên gia, nghệ sỹ, hoặc do chính các giảng viên trong khoa tiến hành theo từng chủ đề, nội dung phù hợp để nâng cao chuyên môn cho sinh viên bổ sung sự trải nghiệm với âm nhạc.

Với âm nhạc truyền thống, một hoạt động rất cần thiết nhưng chưa thực sự phát huy hiệu quả trong chương trình đào tạo ngành SPAN, đó là hoạt động điền dã thực tế. Tiếp nhận kiến thức thông qua việc trải nghiệm thực tế bối cảnh văn hóa, môi trường, các hình thức, kĩ thuật diễn xướng, diễn tấu cùng sự tiếp xúc trực tiếp với các nghệ nhân sẽ là những cơ hội quý báu để các sinh viên khắc sâu những kiến thức về âm nhạc truyền thống của mình bằng những cảm nhận chủ động. Điều đó chắc chắn sẽ có hiệu quả tích cực trong việc củng cố chuyên môn cho sinh viên.

Để sinh viên quan tâm và hứng thú hơn với các loại hình nghệ thuật truyền thống, chúng ta cần có những hoạt động cho sinh viên tiếp xúc với các loại hình âm nhạc truyền thống, các làn điệu dân ca và các nhạc cụ truyền thống…dưới dạng những buổi học chuyên đề. Khi được giới thiệu, trải nghiệm và thực hành trực tiếp, các em sẽ ghi nhớ kiến thức một cách sâu sắc và đầy đủ hơn.

Như vậy, để sinh viên hứng thú và yêu thích việc học tập âm nhạc cổ điển hàn lâm, hay âm nhạc truyền thống dân tộc, chúng ta nên duy trì định kỳ những buổi học chuyên đề, thảo luận, các buổi thực hành, thực tế… với nội dung, chủ đề bám sát và bổ trợ cho chương trình chính khóa. Điều này là thực sự cần thiết và chắc chắn tạo nên những hiệu quả tích cực rõ rệt.

Nghiệp vụ sư phạm

Bên cạnh việc phát triển kỹ năng biểu diễn và kiến thức âm nhạc, sinh viên sư phạm còn rất cần chú trọng đến nghiệp vụ sư phạm. Đây là công cụ giúp các em truyền tải, chia sẻ kiến thức của mình với học sinh một cách khoa học và hiệu quả. Trong chương trình đào tạo, sinh viên ngành SPAN có một đợt kiến tập và hai đợt thực tập tại các trường phổ thông. Nhưng trên thực tế, khi ra trường, các em có thể có cơ hội việc làm ở nhiều lĩnh vực khác nhau như: hoạt động văn hóa quần chúng, làm việc tại những trung tâm nghệ thuật, trung tâm ứng dụng nghệ thuật để phát triển kĩ năng cho trẻ khuyết tật… Vì vậy, rất cần tạo điều kiện để các em sớm làm quen, tiếp xúc với các mô hình giáo dục này.

Việc làm quen với những công việc mới này nên được dựa trên nguyên tắc: từ đơn giản đến phức tạp, từ những việc dự thính, trợ giảng rồi đến giảng dạy chính… Ngoài các hoạt động trực tiếp liên quan đến chuyên môn, các sinh viên hoàn toàn có thể và nên làm những công việc mang tính chất phụ giúp, chuẩn bị cho các hoạt động giảng dạy như: chuẩn bị cho các chương trình biểu diễn trong các khâu: sân khấu, âm thanh, ánh sáng, kịch bản, đạo cụ, luyện tập, phối bè…Những công việc trên sẽ giúp sinh viên có những trải nghiệm cụ thể, bao quát và đầy đủ hơn ở các mặt khác nhau của những chương trình văn hóa văn nghệ quần chúng.

Với các trung tâm nghệ thuật, thực tế có rất nhiều sinh viên ngành SPAN ra trường chọn con đường lập nghiệp là dạy học tại các trung tâm nghệ thuật hoặc tự gây dựng một trung tâm nghệ thuật của riêng mình. Để làm được điều đó một cách hiệu quả, các em cần được trải nghiệm sớm tại các mô hình tương tự. Việc tiếp xúc sớm không những giúp các em nhanh chóng hình thành những khái niệm của việc giảng dạy tại trung tâm nghệ thuật khác với dạy học âm nhạc trong nhà trường phổ thông như thế nào mà còn giúp các em thêm phong phú về kỹ năng, nghiệp vụ sư phạm, linh hoạt trong các vấn đề xử lý về chuyên môn. Một thuận lợi đáng kể trong mô hình này, đó là trong khi các hệ thống giáo dục công lập, chính quy còn khá thận trọng và chưa có những sự bứt phá trong phương pháp giáo dục nghệ thuật tại các trường phổ thông, thì các trung tâm nghệ thuật lại là những nơi khá nhạy bén trong việc cập nhật các chương trình, phương pháp giáo dục tiên tiến của thế giới, đặc biệt trong khía cạnh cảm thụ âm nhạc và sáng tạo âm nhạc, tạo nên những chuyển biến tích cực cho công tác giáo dục nghệ thuật trong xã hội. Tiếp cận mô hình giáo dục này sẽ đưa lại cho các sinh viên những ý tưởng có thể áp dụng vào công việc sau này, đặc biệt ở hoạt động vận động âm nhạc kết hợp với những hoạt động khác.. Bên cạnh đó, tất nhiên điều này sẽ cũng cấp thêm cho các em những kiến thức, kĩ năng cần thiết của mô hình giáo dục ở các trung tâm nghệ thuật, từ tiêu chí, phương pháp, xử lý tình huống cho tới hệ thống bài giảng, giáo trình… Đây là những cơ hội rất thiết thực và chắc chắn sẽ có hiệu quả tích cực đối với sự phát triển chuyên môn cho sinh viên nếu chúng ta thực hiện một cách nghiêm túc và khoa học.

Một hướng phát triển mới trong lĩnh vực giáo dục nghệ thuật nói chung và giáo dục âm nhạc nói riêng là kết hợp với lĩnh vực giáo dục đặc biệt trong các mô hình giáo dục, trị liệu nhằm phát triển kĩ năng cho trẻ khuyết tật. Giáo dục âm nhạc đã và đang được áp dụng đặc biệt hiệu quả trong việc phát triển nhận thức và kĩ năng cho trẻ khuyết tật nhìn và trẻ tự kỉ. Hiện nay, trong các giáo dục trẻ khuyết tật nhìn, các câu lạc bộ âm nhạc chủ yếu mới được áp dụng cho các em có năng khiếu nổi trội và phục vụ cho các phong trào, cuộc thi văn hóa nghệ thuật. Tại các trung tâm trị liệu cho trẻ tự kỷ, mặc dù hiệu quả của âm nhạc đã được chứng minh, nhưng các trung tâm vẫn còn gặp nhiều khó khăn do việc thiếu những giáo viên được đào tạo bài bản và có đủ kiến thức, kĩ năng để đảm nhiệm được công việc thuộc lĩnh vực giáo dục liên ngành. Những cơ sở giáo dục trẻ khuyết tật nhìn hay trẻ tự kỷ hiện đang rất cần những chuyên gia có kinh nghiệm, những tình nguyện viên có chuyên môn, thậm chí là cả những thực tập viên có nhiệt huyết với công tác nghiên cứu, áp dụng các biện pháp giáo dục trên đối tượng trẻ đặc biệt. Đây là một lĩnh vực giáo dục có tính chất liên ngành phù hợp với nhu cầu xã hội trong thời kỳ mới, nếu thể hiện được khả năng trong lĩnh vực này, chắc chắn các em sinh viên có được cơ hội việc làm tốt hơn, đa dạng và thuận lợi hơn.

Kết luận

Những đề xuất về hoạt động ngoại khóa nhằm nâng cao chuyên môn cho sinh viên ngành SPAN được dựa trên cơ sở bám sát những nội dung trong chương trình đào tạo chính khóa đồng thời kết hợp với nhu cầu và xu hướng phát triển của xã hội hiện đại. Cụ thể, đó là việc tăng cường các cơ hội thực hành kĩ năng biểu diễn trong các mô hình câu lạc bộ, các chương trình nghệ thuật ở quy mô nhỏ; nâng cao kiến thức âm nhạc bằng các buổi nói chuyện chuyên đề, thảo luận, nghiên cứu, đi thực tế; phát triển nghiệp vụ sư phạm với các mô hình giáo dục ngoài trường phổ thông như trung tâm nghệ thuật, hay trung tâm giáo dục trẻ đặc biệt… Những hoạt động ngoại khóa này không chỉ giúp các sinh viên được rèn luyện, phát triển khả năng chuyên môn của mình mà còn là cơ hội để các em hiểu rõ khả năng và cơ hội của mình. Tuy nhiên, để có thể áp dụng hiệu quả những hoạt động trên đòi hỏi ở cơ sở đào tạo cũng như đội ngũ giảng viên sự sáng tạo, nhiệt tình và luôn đổi mới, có như vậy, chúng ta mới có thể tạo cho sinh viên một môi trường học tập khoa học và tích cực nhất. 

Publish: 6/15/2017 - Views: 306 - Lastest update: 6/15/2017 6:19:53 PM
Related